Trong khi đó, một số tổ chức tôn giáo và thành viên của Duma Quốc gia lại yêu cầu cấm Harry Potter với lý do bộ truyện này cổ xúy ma thuật hắc ám; những lời kêu gọi đó càng mạnh mẽ hơn vào mùa hè này, khi Tòa án Tối cao Nga tuyên bố Chủ nghĩa Satan là một “phong trào quốc tế” bị cấm (không có phong trào nào như vậy tồn tại). Tuy nhiên, trên trang du lịch của Yandex – phiên bản Google của Nga – người dân nước này vẫn được cung cấp các chuyến đi đến các công viên giải trí và bảo tàng Harry Potter trên khắp thế giới. Một sự kiện được yêu thích trong tháng 12 vừa qua là “Harry Potter, Năm mới Hogwarts” tại Câu lạc bộ Nghệ thuật Moscow. Tại Kazan, thủ phủ của vùng Tatarstan xa xôi, một quán cà phê dễ thương theo chủ đề Harry Potter vẫn chào bán bánh gừng có khuôn mặt của các nhân vật nổi tiếng trong truyện.
Nhưng các mục tiêu khác của những người theo chủ nghĩa truyền thống đã không thể thoát khỏi làn sóng tấn công. Năm ngoái, cộng đồng LGBT bị cho là một “phong trào cực đoan quốc tế” – giống như Chủ nghĩa Satan, phong trào này không tồn tại – và sự thừa nhận những bản dạng giới khác này đã bị xóa khỏi mọi diễn ngôn công cộng. Các cặp đôi đồng giới bị cấm kết hôn hoặc có con. Cuốn tiểu sử của Roberto Carnero về nhà thơ và đạo diễn người Ý được yêu mến Pier Paolo Pasolini, một người đồng tính công khai, đã vi phạm chính sách LGBT mới. Nhà xuất bản Nga của cuốn sách này sau đó tìm cách lách luật kiểm duyệt và phát hành nó vào năm 2024. Thay vì đơn giản cắt bỏ những phần bị cấm, nhà xuất bản quyết định làm cho cuốn sách trông giống như một hồ sơ CIA thời Chiến tranh Lạnh, với hàng trăm trang sách bị bôi đen, cho người đọc thấy rõ sự nực cười của chế độ.
Vùng xám khiến mọi người rơi vào trạng thái bất định vĩnh viễn, và nó dần trở thành một hình thức áp bức, khuyến khích các cá nhân tự kiểm soát hành vi của chính mình. Trong nhà hát, có một hướng dẫn không chính thức – kết quả từ gợi ý từ lãnh đạo cấp cao – âm thầm cấm việc trình diễn các tác phẩm của tác giả nước ngoài trên sân khấu, nên ít có ai dám dựng các vở kịch này. Một số nhà hát còn xóa tên các diễn viên và tác giả bị cho là “không yêu nước” khỏi áp phích. Đạo diễn nổi tiếng Dmitry Krymov đã rời đất nước để phản đối chiến tranh, vì vậy vở Seryozha của ông – bản chuyển thể từ Anna Karenina của Tolstoy – tại Nhà hát Nghệ thuật Moscow đã loại tên ông khỏi các tài liệu quảng bá. Dòng ghi công trong chương trình là “Đạo diễn: Đạo diễn.” Năm ngoái, một đạo diễn trẻ đã dàn dựng vở Thumbelina của Hans Christian Andersen tại Nhà hát Satire Moscow. Trong câu chuyện, nữ nhân vật chính trẻ tuổi muốn bay đến các nước phương nam ấm áp để tìm kiếm tự do. Nhưng đạo diễn được yêu cầu không nhắc đến “các nước phương nam” – Ukraine nằm ở phía nam nước Nga. Từ “tự do” cũng phải tránh, để không làm khán giả hiểu sai ý tưởng. Cuối cùng, đạo diễn đề nghị kết thúc buổi diễn bằng một bài hợp xướng tiếng Latin. “Tiếng Latin có phải từ một quốc gia thân thiện không?” quản lý nhà hát hỏi.
Một số ví dụ thậm chí còn khôi hài hơn. Các bức tượng đá cẩm thạch La Mã cổ đại hình người khỏa thân trong các bảo tàng của Nga hiện đang vi phạm “truyền thống đạo đức sâu sắc” của Nga, theo Điện Kremlin. Ngay cả dưới chế độ tàn bạo của Stalin, cổ vật cũng không phải là mối đe dọa đối với nhà nước. Trong khi đó, món đồ chơi nhồi bông nổi tiếng Labubu, được tạo ra bởi một nghệ sĩ gốc Hong Kong lớn lên ở Hà Lan, đã bị tô vẽ như kẻ thù của nhân vật hoạt hình Cheburashka cây nhà lá vườn thời Liên Xô. Một nhà lập pháp Nga thậm chí còn khẳng định với vẻ mặt nghiêm túc rằng “những người theo các giá trị truyền thống tại mặt trận Ukraine sẽ chọn Cheburashka.” Khán giả của ông gật đầu như thể đây là một tuyên bố hợp lý.
Người dân không còn có thể kiểm soát cuộc sống của chính mình nữa. Điều đó đã trở nên rõ ràng vào tháng 12/2023, khi công ty viễn thông MTS tổ chức một bữa tiệc Giáng sinh “gần như khỏa thân” ở Moscow. Những người nổi tiếng trong danh sách khách mời xuất hiện trong những bộ trang phục thiếu vải, như họ đã làm suốt những năm trước, đinh ninh rằng cuộc sống riêng tư của họ là riêng tư. Nhưng chủ nghĩa yêu nước của Putin đã tước đi sự bảo vệ đó. Những người tham dự bị buộc tội thiếu lòng tự hào dân tộc, bắt chước phương Tây một cách “ghê tởm” trong lúc đất nước còn đang chiến đấu vì “linh hồn truyền thống” của nó. Kể từ đó, các bữa tiệc và các buổi biểu diễn trên khắp nước Nga đã bị đột kích để tìm kiếm “tội phạm” LGBT, “những người theo đạo Satan,” hoặc âm nhạc và các vở kịch do “đặc vụ nước ngoài” viết.
MỘT CHẾ ĐỘ ĐỘC TÀI ĐANG THÀNH HÌNH
Trong bài báo năm 1993 “Hướng tới Lãnh tụ” (Working Towards the Führer), nhà sử học người Anh Ian Kershaw đã giải thích các cách thức để chủ nghĩa độc tài thống trị: thông qua việc sử dụng ý thức hệ để biện minh cho các hành động cá nhân và tập thể, thông qua sự đồng lõa tự nguyện của xã hội, và thông qua sự đàn áp của nhà nước. Lãnh đạo vạch ra các yêu cầu đàn áp, sau đó những người khác – bắt đầu từ các phụ tá của ông ta, mở rộng sang các doanh nghiệp, các tổ chức chính phủ và chính trị, trường học và đại học, và các nhóm tình nguyện cũng như cá nhân – tự đặt ra các quy tắc ứng xử. Chủ nghĩa siêu yêu nước của Putin đang đi theo cùng một kịch bản. Những công dân bình thường không chỉ đồng lõa một cách thụ động, mà còn là đồng tác giả của sự đàn áp khi họ cố gắng làm hài lòng lãnh đạo của mình và kiểm soát các thành viên trong cộng đồng của họ. Các quan chức háo hức muốn vượt mặt nhau dần trở nên hung hăng hơn trong các cuộc đàn áp. Kết quả là những cảnh tượng vô lý khi các quan chức bộ máy thành thạo biến những điều bất thường trở nên bình thường, và ngược lại.
Không phải là chính quyền đã hoàn toàn ngừng nhận ra sự vô lý. Họ vẫn nhìn ra nó khi nó phù hợp với họ. Ella Panfilova, người đứng đầu Ủy ban Bầu cử Trung ương Nga, đã tức giận khi một nhà lập pháp lo ngại báo cáo rằng biểu tượng chính thức của cuộc bầu cử năm 2024 giống với logo của Quỹ Chống Tham nhũng, từng do Alexei Navalny quá cố, kẻ thù chính của Điện Kremlin, đứng đầu. Panfilova ngay lập tức khiển trách nhà lập pháp vì “trí tưởng tượng hoang tưởng” của ông, và ông sau đó bị tuyên là một đặc vụ nước ngoài vì những bình luận của mình.
Trong hơn 25 năm nắm quyền, Putin đã khiến tập thể người Nga thấm nhuần ý tưởng rằng Nga là một “pháo đài bị bao vây” – các chuyên gia trên truyền hình đã thúc đẩy thông điệp này suốt nhiều năm. Người dân ở các làng mạc và thị trấn nhỏ, những người đang sống chật vật qua ngày, có thể tìm cảm hứng từ việc thuộc về một quốc gia vĩ đại đứng lên chống lại áp lực phương Tây. Bằng cách sử dụng khẩu hiệu thời Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại “Chiến thắng sẽ thuộc về chúng ta,” Putin biện minh trước công chúng cho những mất mát và tàn khốc mà họ phải gánh chịu trong suốt quá trình đó.
Đổi lại, từ các nghị sĩ Duma cho đến người dân bình thường đều tự nghĩ ra những quy định mang tính đàn áp, như thể bị cuốn vào một cơn điên loạn tập thể. Khi hệ thống cộng sản sụp đổ, thói quen tố giác bạn bè, thành viên gia đình hoặc đồng nghiệp vì tư tưởng lật đổ đã lắng xuống, nhưng đến năm 2022, hiện tượng này lại tái xuất. Thực tế, nó đã được bình thường hóa, thậm chí được khuyến khích, trong xã hội rộng lớn hơn. Tính đến năm 2024, những “người yêu nước” đầy tự hào đã gửi hơn 3.000 đơn tố cáo, buộc tội người khác làm mất uy tín lực lượng vũ trang, ủng hộ quyền LGBT, hoặc chỉ trích Điện Kremlin.
Một số tố giác vì niềm tin, một số muốn được công nhận vì đã hỗ trợ nhà nước, và một số thì chỉ điểm người khác vì sợ trở thành nạn nhân. Ivan Abaturov, một nghiên cứu sinh tiến sĩ không mấy tên tuổi từ Yekaterinburg, đã nổi tiếng vì bịa ra những cáo buộc hoang đường chống lại các nhà báo, chẳng hạn như những người đã sử dụng từ “chiến tranh” thay vì “chiến dịch quân sự đặc biệt.” Chỉ trong sáu tháng của năm 2023, anh ta đã viết 1.357 đơn tố giác dưới bút danh Anna Korobkova.
Những người khác, như Russian Commune (Công xã Nga), một nhóm cực hữu ủng hộ chiến tranh, đã chống lại “kẻ thù trong nước” một cách công khai. Ban đầu là một phong trào tự phát, nhưng kể từ năm 2022, nhóm này đã hỗ trợ các lực lượng an ninh chính thức, tham gia các cuộc đột kích nhắm vào các cộng đồng sắc tộc hoặc “những kẻ không mong muốn” tại các giảng đường đại học hoặc buổi hòa nhạc. Các thành viên nhóm này làm gián đoạn các buổi nói chuyện tại Moskva, một hiệu sách chỉ cách Điện Kremlin vài phút; họ hứa sẽ gây rắc rối cho các diễn giả mà họ không chấp thuận, đồng thời đe dọa đốt sách và đập vỡ cửa sổ. Khi hiệu sách gọi cho cảnh sát yêu cầu được bảo vệ, các sĩ quan thường từ chối, viện dẫn nguồn lực hạn chế.
SIẾT CHẶT VÒNG KÌM KẸP
Nhưng thật bất ngờ, vào tháng 7, Bộ Nội vụ Nga tìm cách chấm dứt chủ nghĩa tự phát nghiệp dư. Trong một ám chỉ gián tiếp đến Russian Commune, bộ đưa ra cảnh báo cho công dân Nga về các nhóm dân tộc chủ nghĩa “sử dụng các khẩu hiệu yêu nước làm vỏ bọc, truy tìm những kẻ thù tưởng tượng, và kích động xung đột sắc tộc.” Kể từ đó, ngay cả những quan chức theo chủ nghĩa dân tộc nhất, như Kirill Kabanov – thành viên của Hội đồng Tổng thống về Phát triển Xã hội Dân sự và Nhân quyền (một cái tên nay đã trở thành nghịch lý) – cũng khẳng định rằng các tổ chức như vậy phải được sáp nhập hoàn toàn vào “cấu trúc chính phủ.”
Những động thái này là một phần của giai đoạn đàn áp và kiểm soát mới, nhắm vào không chỉ phe đối lập mà còn cả những kẻ siêu trung thành. Vào tháng 12, các nhà thăm dò ý kiến của Levada đã phát hiện rằng chỉ có 26% dân số phần nào đồng ý rằng “chiến dịch quân sự” ở Ukraine nên tiếp tục, mức hỗ trợ thấp nhất kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Tỷ lệ những người khăng khăng rằng Nga nên chiến đấu cho đến khi chiến thắng hoàn toàn đã giảm từ 29% vào năm 2022 xuống còn 15% vào cuối năm 2025. Tâm trạng hiện tại đã trở thành một mối đe dọa đối với Điện Kremlin. Trước tình hình đó, chính quyền đã phản ứng bằng cách giảm bớt việc giao phó dự án độc tài cá nhân của mình cho người dân, đồng thời chuyển gánh nặng đàn áp trực tiếp sang cho nhà nước. Mục tiêu của họ là loại bỏ mọi hoạt động chính trị độc lập – bất cứ điều gì có thể vượt khỏi tầm kiểm soát.
Chính phủ thậm chí đã quay lưng lại với những người trong nội bộ chế độ. Kể từ mùa hè, một loạt các vụ bắt giữ đã diễn ra hàng ngày, nhắm vào các quan chức chính phủ, chính trị gia, và sĩ quan quân đội cấp cao từng được tin cậy, những người hiện phải đối mặt với cáo buộc tham nhũng. Tháng 6 và tháng 7 cũng chứng kiến những vụ bắt giữ tàn bạo các nhà báo từ trang tin tức trực tuyến Ura.ru và kênh Telegram Baza, cả hai đều là những ấn phẩm siêu yêu nước, ủng hộ chiến tranh, đã ngoan ngoãn thù hận “kẻ thù” – Ukraine, đặc vụ nước ngoài, những người chỉ trích Điện Kremlin. Sang mùa thu, một số nhân vật trung thành nhất đã bị dán nhãn đặc vụ nước ngoài, bao gồm Sergei Markov, nhà tuyên truyền chính trị thân Kremlin, và Roman Alekhin, blogger ủng hộ chiến tranh nổi tiếng. Người ta chỉ có thể đoán mò lý do: Markov có lẽ đã dám đưa ra lời khuyên cho Putin, hoặc có lẽ ông đã quá thân thiết với Azerbaijan. Alekhin thì có thể đã chỉ trích tình hình chiến trường của Nga. Blogger hiếu chiến gốc Crimea Tatiana Montyan thậm chí còn bỏ qua nhóm đặc vụ nước ngoài và bị dán nhãn thẳng là “khủng bố và cực đoan,” dường như vì bà đã chỉ trích một số người yêu nước có liên hệ với Điện Kremlin. Giờ đây, không còn đánh giá độc lập nào về các hành động của Nga được dung thứ, ngay cả khi chúng đến từ những người theo dõi trung thành nhất.
Sự đàn áp của Điện Kremlin ngày càng sâu rộng. Quyền truy cập Internet bị giới hạn: đầu tiên, YouTube bị làm cho quá chậm để sử dụng, và các cuộc gọi qua ứng dụng nhắn tin Signal và Viber đều bị chặn. Sau đó, vào tháng 9, các quy định mới, quyết liệt hơn chính thức có hiệu lực: các cuộc gọi qua WhatsApp và Telegram bị hạn chế, và bất kỳ ai tìm kiếm bất kỳ trang web bị cấm nào sẽ bị phạt vì tham gia vào chủ nghĩa cực đoan. Kiểm duyệt kỹ thuật số sâu rộng đến mức các phe phái trong Duma thường chỉ đối lập trên danh nghĩa cũng quyết định bỏ phiếu chống lại nó. Chỉ có đảng của Putin chấp thuận kiểm duyệt mà không có bất kỳ sự phản đối nào. Nó thậm chí còn châm ngòi cho một cuộc biểu tình hiếm hoi: cựu ứng viên tổng thống Boris Nadezhdin đã dẫn đầu một nhóm đến trước tòa nhà quốc hội, cầm trên tay những tấm biển các-tông ghi: “Orwell viết một cuốn tiểu thuyết phản địa đàng, không phải một cuốn cẩm nang hướng dẫn.” Nhưng các hạn chế mới vẫn được triển khai. WhatsApp gần như không thể sử dụng được, và Internet di động hiện bị chặn hàng ngày trên khắp nước Nga – ít nhất 11.300 vụ chặn mạng đã được báo cáo ở các khu vực khác nhau kể từ tháng 5 – với lý do để ngăn chặn việc sử dụng chúng cho các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine, nhưng nguyên nhân thực sự là để cắt đứt kết nối của Nga với phần còn lại của thế giới và kiểm soát dân chúng.
Làn sóng vỡ mộng đang gia tăng. Những người ủng hộ chiến tranh nhiệt thành giờ đây nổi giận vì xã hội Nga phớt lờ những hy sinh của quân đội. Họ không hài lòng với những tiến bộ chậm chạp ở Ukraine: kể từ tháng 02/2022 đến nay, Nga đã chiếm đóng chưa đến 12% lãnh thổ Ukraine. Những người khác lo lắng về lạm phát, hiện ở mức khoảng 7%, và phàn nàn về giá thực phẩm, dịch vụ tiện ích, khí đốt, và thuốc men tăng cao. Các nhà kinh tế bày tỏ sự bi quan về nền kinh tế đang gặp khó khăn. Thâm hụt ngân sách năm 2025 là hơn 53 tỷ đô la; chi tiêu quân sự tăng 38% so với năm ngoái, trong khi hầu hết các doanh nghiệp – trong nhiều ngành công nghiệp, bao gồm xây dựng, sản xuất xe hơi, và du lịch – đã chứng kiến sự sụt giảm đáng kể. Tình hình càng trở nên tồi tệ hơn do sự chuyển dịch của Nga sang các lĩnh vực thâm dụng lao động, thay vì “tập trung vào công nghệ cấp cao” như Putin đã hứa vào năm 2020. Và đất nước cũng phải đối diện với sự mất mát khi hàng trăm ngàn binh sĩ thiệt mạng nơi chiến trường.
Nếu không có hòa bình, thì chiến tranh toàn diện chỉ là vấn đề thời gian. Đầu tháng 12, phiên hỏi đáp thường niên của Putin dành cho công chúng và báo chí đã tập trung áp đảo vào những hy sinh cần thiết của đất nước cho “chiến dịch quân sự đặc biệt.” Việc duy trì cam kết với cuộc chiến có thể đồng nghĩa với tổng động viên và thiết quân luật. Nếu thay vào đó, xung đột kết thúc vào năm tới, thì chế độ vẫn sẽ bị dội bom bởi những câu hỏi khó. Cả hai kịch bản này đều đầy rẫy sự bất định, vì vậy sự kiểm soát của Điện Kremlin cần phải là tuyệt đối.
Bước sang năm 2026, nước Nga vẫn chưa hoàn toàn tái hiện 1984. Các quy tắc cuối cùng chưa được thiết lập đầy đủ, và bất đồng chính kiến vẫn len lỏi qua các kẽ hở. Dmitry Muratov của Novaya Gazeta – người cũng bị dán nhãn là đặc vụ nước ngoài – thường xuyên lên tiếng chống lại sự đàn áp. Các phóng viên của ông tiếp tục làm công việc họ đã làm trước năm 2022. Tờ báo chính thức bị đóng cửa, nhưng bản trực tuyến vẫn có thể truy cập qua VPN, và người Nga có thể đặt mua bản cứng với tên gọi thay thế Novaya Gazeta Journal. Một số người dẫn chương trình và nhà phân tích từ kênh YouTube Zhivoi Gvozd (trước đây là Echo Moskvy) cũng vẫn ở lại Moscow; sau khi bị đuổi khỏi trụ sở, giờ họ phát sóng từ một vài căn phòng khiêm tốn ở ngoại ô thành phố.
Những người này đang chống lại sự đàn áp mỗi ngày. Vô số người khác cũng vậy trong những hành động thách thức phơi bày sự lố bịch và tàn bạo của chế độ. Vài tháng trước, một người đàn ông dũng cảm ở St. Petersburg đã vẽ một bức graffiti mang khẩu hiệu Liên Xô những năm 1960 “Hòa bình trên Trái đất”; ông hiện đang bị điều tra về chủ nghĩa cực đoan và khủng bố. Khi đi bộ trong khuôn viên Tu viện Chúa Cứu Thế Hiển Dung tại Yaroslavl, một thị trấn cổ cách Moscow hơn 250km về phía bắc, người ta bắt gặp một tảng đá lớn mà ai đó đã vẽ thêm một con chim màu vàng và xanh – màu cờ Ukraine. Tại thị trấn Murom, cách đó 320km về phía đông, một cửa hàng quần áo thu hút du khách bằng cách trưng bày các chùm bóng bay với màu sắc bắt mắt – đen và tím, trắng và đỏ, và vàng và xanh. Khi tôi hỏi liệu cặp màu cuối cùng có phải là cố ý không, nữ nhân viên bán hàng nháy mắt và nói: “À, nếu một sĩ quan bước vào, tôi sẽ cười đong đưa kiểu Marilyn Monroe rồi nói, ‘Chỉ là những màu này trông thật đẹp khi ở cạnh nhau.’”
VÙNG XÁM
Nina Khrushcheva là Giáo sư Các vấn đề Quốc tế tại The New School.
No comments:
Post a Comment