Sau tháng 02/2022, khi Tổng thống Nga Vladimir Putin phát động cái gọi là chiến dịch quân sự đặc biệt – một cuộc xâm lược toàn diện vào Ukraine – mức độ phổ biến của 1984, tiểu thuyết phản địa đàng của George Orwell về một chế độ toàn trị được xây dựng trên giám sát hàng loạt và tuyên truyền liên tục, đã tăng vọt tại Nga. Khi Giáng sinh năm đó đến gần, một hiệu sách ở St. Petersburg đã xếp những cuốn 1984 thành một vòng hoa treo phía trên quầy thu ngân. Một hiệu sách khác thì trưng bày ở lối vào hàng loạt cuốn sách yêu nước – cùng với một chiếc cốc in hình khuôn mặt Orwell và một dòng chú thích ám chỉ đến nhà lãnh đạo bí ẩn, được cho là toàn năng trong tiểu thuyết. Dòng chú thích đó là “Hãy để Anh Cả nghĩ rằng trong cốc này có trà.”
Hiệu sách thời thượng Respublika tại Moscow đã đặt các tác phẩm của Orwell khắp cửa hàng. Trong một cuộc phản kháng thầm lặng chống lại yêu cầu của Điện Kremlin về việc từ chối tất cả các sản phẩm văn hóa từ các “quốc gia không thân thiện” – bao gồm Pháp, Anh, và Mỹ – Respublika vẫn tiếp tục bán album mới của Ed Sheeran và đĩa than cũ của Rolling Stones. Những cuốn sách bán chạy nhất của họ đến từ các tác giả Mỹ và Anh, cùng những nhà văn Nga đã trốn khỏi đất nước, như Boris Akunin và Dmitry Bykov. Trong những năm kể từ khi chiến tranh bắt đầu, Akunin và Bykov đã bị cáo buộc là “cực đoan,” và các tác phẩm của họ bị đưa vào danh sách chính thức gồm 5.000 đầu sách bị cấm. Respublika đành gỡ những cuốn sách đó khỏi kệ và chuyển những cuốn Orwell chưa bị cấm lên tầng hai, phòng khi có thanh tra chính phủ ghé qua.
Các hạn chế thuộc mọi loại liên tục mở rộng trong bốn năm qua – không chỉ cấm sách, mà còn giảm quyền truy cập vào mạng xã hội, đàn áp biểu tình, và các biện pháp nhằm làm cho cộng đồng LGBT trở nên vô hình và chủ nghĩa nữ quyền trở nên bất hợp pháp. Luật về “đặc vụ nước ngoài” của Nga, được công bố vào năm 2012 nhằm xác định các cá nhân và tổ chức nhận tài trợ quốc tế, đã trở thành một công cụ để truy tố hình sự và cấm bất kỳ ai bất đồng với nhà nước tham gia đời sống công cộng. Đầu năm 2022, 300 cá nhân và tổ chức có tên trong danh sách đặc vụ nước ngoài khét tiếng; hiện nay, con số này là hơn 1.100. Nhưng ngay cả khi vòng kìm kẹp ngày càng siết chặt, người Nga vẫn không ngừng đọc sách. Một chuỗi hiệu sách báo cáo rằng 1984 là cuốn sách bị đánh cắp nhiều nhất trong năm 2023. Trong nửa đầu năm 2025, hiệu sách này tiết lộ rằng 1984 bị mất cắp nhiều thứ hai, chỉ sau các bản sao của Hiến pháp Nga, vốn cấm kiểm duyệt và bảo đảm quyền tự do tư tưởng, quyền được nói và tiếp cận thông tin. Nhiều người Nga đùa một cách chua chát: “Chúng tôi đọc Orwell vì khả năng phản chiếu hiện thực của ông ấy, còn xem Hiến pháp như một điều không tưởng đẹp đẽ.”
Đến thăm Nga trong bốn năm qua là đến để chứng kiến sự củng cố của một chế độ độc tài trong thời gian thực – và để trả lời cho câu hỏi mà độc giả đối mặt trong 1984, làm thế nào cái nhìn của Anh Cả lại trở nên thấu suốt và dai dẳng đến vậy. Vào thời điểm bắt đầu cuộc xâm lược, nhà nước thiếu các phương tiện để dập tắt mọi hành động phản đối có thể xảy ra, vì vậy họ đã đàn áp một cách có chọn lọc. Mọi người tự kiểm duyệt, dù nhiều người vẫn tìm cách bày tỏ sự không hài lòng của họ đối với con đường của Nga. Nhưng kể từ đó đến nay, Moscow đã xây dựng một bộ máy đàn áp lớn hơn. Họ nuôi dưỡng một bầu không khí sợ hãi và bất định, khuyến khích nhiều người Nga im lặng, không chỉ với chính họ mà còn với lẫn nhau. Sự tích tụ của những thay đổi tinh vi từ cả nhà nước và xã hội đã khiến nước Nga ngày càng lún sâu vào chế độ độc tài cá nhân – một vòng luẩn quẩn dường như khó có thể phá vỡ chừng nào chế độ của Putin còn theo đuổi kiểu kiểm soát toàn diện mà cho đến gần đây dường như chỉ tồn tại trong quá khứ cộng sản của Nga, hoặc trong câu chuyện hư cấu của Orwell.
HIỆN THỰC KÉP
Trước tháng 02/2022, xã hội Nga khá cởi mở. Truyền thông chính thống nằm dưới sự kiểm soát của nhà nước, nhưng các cơ quan độc lập vẫn phát triển mạnh, Internet không bị hạn chế và người dân có thể dễ dàng đọc hoặc xem những gì họ muốn. Khi chiến tranh nổ ra, làn sóng biểu tình lớn xuất hiện; mọi người chết lặng khi Nga phát động một cuộc xâm lược vào một nước láng giềng.
Các hành động bất đồng chính kiến ngay lập tức bị đáp trả. Trong vài tháng đầu tiên, hơn 15.000 người biểu tình phản chiến, bao gồm hơn 400 trẻ vị thành niên, đã bị giam giữ. Công dân Nga thấy mình đang ở trong tình trạng thiết quân luật trên thực tế. Việc truy cập Meta, Instagram, và Twitter (nay là X) nhanh chóng bị hình sự hóa. Các trang tin tức nước ngoài đưa ra quan điểm trái chiều, chẳng hạn như BBC và Đài Châu Âu Tự do, thì bị chặn. Các cơ quan truyền thông độc lập của chính Nga, bao gồm đài phát thanh Echo Moskvy, Dozhd TV, và tờ báo Novaya Gazeta, bị cấm chỉ sau vài tuần. Người nào dám chia sẻ bất cứ điều gì về cuộc chiến ngoài các câu chuyện chính thức của Bộ Quốc phòng ngay lập tức đối mặt với bản án lên đến 15 năm tù.
Mùa xuân năm 2022, có nhiều vụ việc mà nhà nước sử dụng toàn bộ lực lượng để phản ứng với những biểu hiện bất tuân nhẹ nhàng. Một người Moscow, Konstantin Goldman, bị bắt vì cầm bản sao cuốn Chiến tranh và Hòa bình của Leo Tolstoy tại một đài tưởng niệm bằng đá tưởng nhớ các binh sĩ ngã xuống ở Ukraine trong Thế chiến II ở Vườn Alexander, gần Điện Kremlin. Ông bị cáo buộc có khả năng lên kế hoạch lật đổ chính phủ Nga, bị giam giữ và phạt tiền. Tại St. Petersburg, một nghệ sĩ trẻ, Aleksandra Skochilenko, bị kết án bảy năm tù vì tội chống lại lực lượng vũ trang sau khi cô thay thế các thẻ giá trong cửa hàng bằng những thông điệp phản chiến vẽ tay. (Cô được thả vào năm 2024 và được đưa sang Đức như một phần của cuộc trao đổi tù nhân quốc tế.)
Những cuộc biểu tình này chẳng thể làm lay chuyển Putin. Tổng thống Nga tiếp tục cuộc chiến của mình nhân danh cái mà ông gọi là “nền văn minh riêng biệt” của Nga – ý tưởng rằng Nga, dù nằm một phần ở châu Âu, phải giữ khoảng cách với phương Tây. Nhiều nhà văn, nhà báo, học giả, nghệ sĩ, chuyên gia công nghệ thông tin, và các nhân viên văn phòng khác không đồng ý với cách giải thích của Điện Kremlin nhận ra việc biểu tình là vô nghĩa và quyết định rời khỏi đất nước. Hầu hết những người khác giả vờ tuân theo. Vào tháng 12/2021, theo tổ chức thăm dò độc lập Levada, chưa đến 50% người Nga tin rằng đất nước đang đi đúng hướng. Sang tháng 03/2022, 70% đã ngoan ngoãn báo cáo sự ủng hộ của họ.
Ban đầu, Điện Kremlin đã nỗ lực xoa dịu công chúng mà không cần dùng đến sự đàn áp gần như toàn diện. Putin mong đợi một cuộc chiến nhỏ, nhanh chóng, và thành công để giữ Kyiv trong quỹ đạo của Moscow, vì vậy ông sử dụng thuật ngữ “chiến dịch quân sự đặc biệt” để tránh từ “chiến tranh.” Người Nga được đảm bảo rằng mọi cuộc giao tranh sẽ diễn ra ở nơi khác. Hệ thống kiểm soát của chính phủ chưa sẵn sàng để xử lý sự bất mãn lan rộng, vì vậy họ đề xuất một loại khế ước xã hội: những công dân phục tùng nhà nước, ngay cả khi chỉ bằng cách ngầm chấp nhận cuộc chiến của nó, có thể tiếp tục cuộc sống hàng ngày của họ. Mọi thứ rồi sẽ sớm trở lại bình thường. Điều này đã tạo ra một thực tế kép: áp bức kiểu Stalin sẽ chờ đợi những kẻ bất tuân, nhưng những người không phản đối vẫn có thể đọc Orwell và tiếp tục cuộc sống của họ.
Nhưng sự hiện diện của chiến tranh đã ngày càng mở rộng trong thực tế của người Nga. Pháo kích gia tăng, máy bay không người lái của Ukraine bay xuyên qua đất nước, các nhà máy lọc dầu bị tấn công, sân bay bị đóng cửa, tàu hỏa bị nổ tung và trì hoãn. Tại các cửa hàng, giá cả tăng vọt trong khi lựa chọn giảm xuống do các lệnh trừng phạt và các hạn chế quốc tế khác. Nhiều người trốn vào các hiệu sách để tách biệt khỏi thực tại, hoặc trốn đến các bảo tàng, nơi khách thăm có thể ở lại cả ngày và vờ rằng sự bình thường vẫn tồn tại. Trung tâm nghệ thuật GES-2 của Moscow, được các kiến trúc sư Ý thiết kế lại vào năm 2021, khiến người Nga tin rằng họ vẫn là một phần của phương Tây. Năm nay, GES-2 đã có thể lách qua lời kêu gọi nghệ thuật yêu nước của Điện Kremlin và lắp đặt tác phẩm điêu khắc nổi tiếng Plantoir của bộ đôi sáng lập Pop Art, Claes Oldenburg và Coosje van Bruggen – một cái bay làm vườn màu đỏ khổng lồ – mà thông báo triển lãm tự hào ghi chú là đã được trưng bày lần đầu tiên tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan của New York.
Tính hai mặt như vậy không phải là điều bất thường ở Nga, một đất nước trải dài từ Đức đến Nhật Bản. Ngay cả trên quốc huy, đại bàng hai đầu cũng nhìn về cả phía đông và phía tây. Mọi người sống với “ý đôi” (doublethink) của Orwell, cùng một lúc giữ hai niềm tin trái ngược nhau và chấp nhận cả hai là sự thật. Liên Xô từng được xem là “thiên đường” trong khi mọi người đang chết dần trong các trại cải tạo lao động (gulag). Năm 1935, khi những người được cho là kẻ thù của chủ nghĩa cộng sản bị bắt giữ hàng loạt, Stalin tuyên bố: “Cuộc sống đã trở nên tốt đẹp hơn, thưa các đồng chí, cuộc sống đã trở nên vui tươi hơn.” Trong một môi trường như vậy, người ta dần thành thạo việc “nói nước đôi” (doublespeak) – nói một đằng và nghĩ một nẻo.
MỘT NỬA CUỘC CHIẾN
Những mâu thuẫn tương tự đang bao trùm nước Nga của Putin, nhưng Nga không phải là Liên Xô. Nó không có ý thức hệ nào để gắn kết công chúng lại với nhau. Chính phủ tiếp tục xoa dịu công dân bằng chủ nghĩa tư bản và lối sống phương Tây chỉ vì cuộc chiến được cho là sẽ diễn ra trong thời gian ngắn. Khi xung đột chuyển hướng thành một cuộc chiến kéo dài nhiều năm, Moscow bắt đầu yêu cầu người dân phải hy sinh. Thuế giá trị gia tăng mới 22% đang làm tổn thương các doanh nghiệp nhỏ để lấp đầy ngân khố nhà nước. Thuế quan được áp lên mọi thứ. Ngay cả một nghiên cứu của tập đoàn truyền thông nhà nước RT cũng thừa nhận rằng ít nhất 70% người Nga đang cắt giảm chi tiêu cho hàng tạp hóa, du lịch, hoặc ăn uống bên ngoài.
Nhưng ít ai muốn hy sinh mà không có lý do, và vì vậy, đã có những nỗ lực nhằm phát triển một ý thức hệ có thể cung cấp lý do đó. Năm 2022, Putin ký một sắc lệnh để “bảo tồn các giá trị tinh thần-đạo đức truyền thống,” mà về cơ bản là bác bỏ mọi thứ liên quan đến nền văn minh phương Tây. Nga thúc đẩy những “giá trị truyền thống” – như gia đình hạt nhân, tôn giáo Chính thống giáo, bất bình đẳng giới, phản đối phá thai,… – và xem tiến bộ xã hội là một “âm mưu” của phương Tây chống lại các giá trị đó. Dưới thời Liên Xô cũng vậy, sự thiếu tự do cá nhân và chất lượng cuộc sống ảm đạm được giải thích là một phần trong cuộc đấu tranh chống lại sự bất công của chủ nghĩa tư bản và ủng hộ sự bình đẳng cộng sản. Nhưng ý thức hệ áp bức của Liên Xô có một nguồn gốc rất dễ nhận ra; nó phát triển từ Cách mạng Bolshevik năm 1917, khi công nhân và nông dân chiến đấu chống lại giới quý tộc và giai cấp tư sản vì một thế giới bình đẳng hơn. Còn lời kêu gọi của Putin về một nền văn minh tôn giáo, truyền thống – trong đó các cô gái được khuyến khích sinh con ngay từ khi còn học trung học và các linh mục khuyên phụ nữ từ bỏ sự nghiệp để trở thành “người giúp việc” cho nam giới – lại gợi nhớ về thời kỳ tiền công nghiệp. Những mệnh lệnh lỗi thời như vậy chẳng có mấy ý nghĩa đối với những người Nga đương đại đã sống với sự tiến bộ công nghệ, đi du lịch khắp thế giới, và trong những năm gần đây còn trở nên xuất sắc trong nền kinh tế dịch vụ. Khoảng cách lớn giữa thông điệp và thực tế ngày càng khó để lấp đầy.
Putin muốn một sự cống hiến không dè dặt cho cuộc chiến, và các khẩu hiệu yêu nước ca ngợi chủ nghĩa anh hùng của Nga và Liên Xô đã xuất hiện tràn ngập các màn hình TV, biển quảng cáo, quảng cáo trực tuyến, và các tuyên bố của chính Điện Kremlin. Các màn hình kỹ thuật số trên khắp các thị trấn Nga trình chiếu hình ảnh những người lính mặc đồ ngụy trang bảo vệ tổ quốc, với chú thích yêu cầu các chiến binh tiềm năng “gia nhập phe ta” – đặt phe ta (những người yêu nước) đối lập với những kẻ không phải phe ta (những người không yêu nước). Putin tuyên bố rằng “sự đoàn kết và ủng hộ của người dân dành cho quân đội là điều giúp Nga chiến thắng.”
Tuy nhiên, chương trình tuyên truyền của ông lại không gây được tiếng vang. Ngày càng ít người Nga muốn xung đột tiếp tục, bởi vì càng kéo dài, nó càng không còn là chuyện ở hậu trường, mà ngày càng xâm lấn và chi phối cuộc sống của họ. Mọi người lo lắng về việc trải qua một cú sốc khác như đợt “động viên một phần” vào mùa thu năm 2022, khi 300.000 người đàn ông bị yêu cầu gia nhập quân đội. Sau thông báo đó, nhiều binh sĩ tiềm năng vội trốn ra nước ngoài. Tháng 10 năm đó, 66% người Nga nói với Levada rằng họ sợ một cuộc tổng động viên, và 57% muốn bắt đầu đàm phán hòa bình (ngày nay con số này là 66%). Chính phủ, lo ngại về việc làm quá tay, đã quyết định thiết lập một hệ thống tuyển quân trên danh nghĩa là tình nguyện.
Thanh niên trẻ tuổi trên khắp nước Nga nhanh chóng được tuyển mộ để ra mặt trận. Gia đình họ nhận được khoản tiền tương đương từ 2.000 đến 20.000 đô la, hoặc hơn, tùy thuộc vào khu vực. Trong ba năm, chính phủ đã chi gần 38 tỷ đô la, tương đương 1,5% GDP của đất nước, cho các khoản thanh toán này. Bộ Quốc phòng cho biết quân đội đã tiếp nhận gần 500.000 lính mới vào năm 2024 và 450.000 vào năm 2025.
Một số bị ép buộc; số khác là tội phạm thà ra trận còn hơn vào tù. Ngoài việc được trả tiền, họ còn được xóa tội. Hàng ngàn người đã chết, nhưng cũng có hàng ngàn người khác quay trở về. Khi năm tháng dần trôi qua, ngày càng nhiều người đàn ông bị thương tật được nhìn thấy trên đường phố ở các thị trấn Nga. Người qua đường e ngại họ, xem họ như lính đánh thuê.
Putin đã cố gắng nhào nặn chiến dịch ở Ukraine thành một cuộc chiến tranh vệ quốc, đặt nó ngang hàng với Thế chiến II, mà người Nga gọi là “Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại.” Nhưng nỗ lực đó đã thất bại. Những lời lẽ hiếu chiến từ các quan chức và chuyên gia của Điện Kremlin đã không tạo ra lòng nhiệt huyết quốc gia. Thay vào đó, chủ nghĩa quân phiệt càng được thể hiện trước công chúng, thì mọi người càng oán giận thông điệp đó. Năm ngoái, tôi nghe thấy hai thiếu niên chế giễu một tấm áp phích tuyển quân trên tàu điện ngầm ở Moscow. Nó có hình những người lính đi kèm câu hỏi “Ai nếu không phải là bạn?” “Ai nếu không phải là bạn?” các cậu bé cười “thì tất nhiên là Putin.”
No comments:
Post a Comment